Ağrı'nın Doğubayazıt ilçesinde tarihi İpekyolu güzergâhında yer alan Alaca Köprü, aradan geçen yüzyıllara rağmen varlığını sürdürüyor. Doğubayazıt-İran transit kara yolunun 7'nci kilometresinin kuzeyinde, Sazlık Çayı üzerinde bulunan tek gözlü köprünün kesin yapım tarihi bilinmiyor.
Tarihçilerin değerlendirmelerine göre köprü, 1685 yılında yapımına başlanan İshak Paşa Sarayı'ndan önce Beyazıt Miri Mir Muhammed Pır Bela tarafından, daha sonra sarayın inşasında görev alacak ustalara yaptırıldı.
Bazı tarihçiler, Alaca Köprü'nün 1674 yılında inşa edildiği görüşünü savunuyor. Yaklaşık 34 metre uzunluğa, 4,5 metre genişliğe ve 5 metre yüksekliğe sahip yapının, İshak Paşa Sarayı'nın ilk bölümünün temeli atılmadan önce sarayda kullanılacak siyah taşların Ağrı Dağı'ndan taşınması amacıyla yaptırıldığı belirtiliyor.
Köprünün Yakınında Karakol Kalıntısı Bulunuyor
Köprünün yaklaşık 20 metre güneyinde kare planlı bir yapı kalıntısı da bulunuyor. İshak Paşa Karakolu'na ait olduğu değerlendirilen yapının, köprünün güvenliğini sağlamak amacıyla Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde inşa edildiği ve Hamidiye Alayları tarafından kullanıldığı yönünde bilgiler bulunuyor.
Zaman içinde tahrip olan Alaca Köprü, Erzurum Karayolları 12. Bölge Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmasının ardından eski görünümüne kavuşturuldu.
Osmanlı Köprüleri Formunda İnşa Edildi
Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi öğretim üyesi ve Iğdır Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Yusuf Çetin, Alaca Köprü'nün Osmanlı köprüleri formunda, küçük ölçekli bir yapı olduğunu söyledi.
Köprünün İran, Doğubayazıt ve tarihi İpekyolu güzergâhlarının kesiştiği önemli bir ticaret geçişinde bulunduğunu belirten Çetin, yapım tarihine ilişkin kesin bir yazılı belgenin bulunmadığını ifade etti.
Çetin, köprünün geçmişte Sazlık suyu olarak bilinen bölgeye kurulduğunu, yakınındaki yapı kalıntısının ise yörede yaşayanların anlatımlarına göre Osmanlı-Rus savaşları sırasında Hamidiye Alayları tarafından karakol veya gözetleme noktası olarak kullanılmış olabileceğini aktardı.
İshak Paşa Sarayı ile Benzer Taş İşçiliği Taşıyor
Alaca Köprü'nün iki renkli taş işçiliğine sahip olduğuna dikkat çeken Çetin, köprü üzerindeki usta işaretleri ile İshak Paşa Sarayı'nda kullanılan taşlar arasındaki benzerliğin yapının tarihinin sarayın inşa süreciyle ilişkilendirilmesini sağladığını söyledi.
Çetin, "Köprünün tarihiyle ilgili elimizde kesin bir yazılı belge yok ancak köprünün iki renkli taş işçiliğine sahip olması ve bu taşların üzerinde yer alan usta işaretlerinden yola çıkılarak köprünün yapılış tarihi İshak Paşa Sarayı'nın inşa süreciyle ilişkilendiriliyor. Gerçekten de İshak Paşa Sarayı'nda kullanılan iki renkli taşların aynısını burada da görüyoruz. 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başları, köprünün yapılış tarihiyle ilgili kabul edilen ortak dönemdir." dedi.
İran ile Anadolu Arasındaki Tarihi Bağlantı
Yol güzergâhının zaman içinde değişmesi nedeniyle Alaca Köprü'nün bugün kullanılmadığını belirten Çetin, yapının tarihi bir eser ve geçmiş dönemin ticari faaliyetlerini yansıtan önemli bir veri olarak varlığını sürdürdüğünü ifade etti.
Köprünün geçmişte İran ile Anadolu arasındaki önemli bağlantı güzergâhlarından biri olduğunu anlatan Çetin, İpekyolu'nun Çin'den Avrupa içlerine kadar uzanan ve Orta Çağ'ın en önemli ticaret ağlarından biri olduğunu hatırlattı.
İpekyolu'nun önemli kollarından birinin Doğubayazıt üzerinden Anadolu'ya geçtiğini belirten Çetin, aynı güzergâhtaki köprü kalıntılarının kervan yollarının yönüne ilişkin önemli bilgiler sunduğunu kaydetti.
Çetin'e göre Doğubayazıt'tan geçen kervan yolunun bir kolu Suluçem üzerinden Iğdır, Kars ve Batum'a ulaşarak Karadeniz'e uzanırken diğer kolu Tutak üzerinden Rahva, Bitlis ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ne ilerliyordu.
Prof. Dr. Yusuf Çetin, bölgedeki kervan yollarıyla ilgili sistematik bir çalışma yapılması gerektiğini, Alaca Köprü ile bağlantılı başka köprüler ve tarihi yol güzergâhlarının da bulunduğunu ifade etti.
