Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu tarafından kabul edilen 11 Aralık Uluslararası Dağ Günü'nün bu yılki teması, dağ buzullarındaki erimeye dikkati çekmek amacıyla, "Dağlarda ve ötesindeki buzullar, su, gıda ve geçim kaynakları açısından önemlidir" şeklinde belirlendi.

Genel Kurul, ayrıca buzulların iklim sistemi ile su döngüsündeki kritik rolüne dikkati çekmek amacıyla 2025 yılını "Buzulların Korunması Uluslararası Yılı" ilan etmişti.

İklim değişikliğinin dağ buzulları üzerindeki etkisine ilişkin AA muhabirinin sorularını yanıtlayan Prof. Dr. Orhan İnce, küresel sıcaklık artışı, yağış rejimlerinde değişimler ve aşırı iklim olaylarının sıklaşması nedeniyle yüksek dağ ekosistemlerinde hızlı dönüşümler yaşandığını söyledi.

- "Buzul kayıpları alarm seviyesinde"

Buzulların sadece görsel peyzaj unsuru değil milyonlarca insanın içme suyu kaynağı, tarımsal sulama rezervi, hidroelektrik üretiminin temeli ve ekolojik denge sağlayıcısı olduğunu kaydeden İnce, dünya genelinde dağ buzullarının alarm verdiğini dile getirdi.

Dağ buzullarını, "iklim sisteminin en hassas sensörleri" şeklinde nitelendiren İnce, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Dağ buzullarının kaybı, geri dönüşü olmayan bir eşik noktasında, iklim sistemindeki değişimin en görünür kanıtıdır. Himalayalar, Alpler, Kafkaslar, Andlar ve Alp-Himalaya kuşağının diğer tüm dağ sistemlerinde buzulların hızlı şekilde küçüldüğünü görüyoruz. Son IPCC (Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli) Değerlendirme Raporu, 2000-2020 arasında dağ buzullarının yıllık ortalama 267 gigaton buz kütlesi kaybettiğini ortaya koyuyor. WGMS'nin (Dünya Buzul İzleme Servisi) 2024 raporu, 2023'ün 'ölçülmüş en hızlı buzul kayıp yılı' olduğunu belirtiyor. Alpler'deki buzullar 1970'e göre yüzde 65, Alaska-Yukon sisteminde yüzde 30'dan fazla, Himalayalar'da ise bazı bölgelerde yüzde 40'ın üzerinde kütle kaybetmiş durumda. Bu veriler buzulların artık sadece küçülmediğini, bazı dağ sistemlerinde yok oluş eşiğine geldiğini gösteriyor."

Buzullardaki hızlı erimenin toprak kaymaları, ani taşkınlar, göl taşmaları gibi jeolojik riskleri artırabileceğine işaret eden İnce, ekosistemlerin bu durumdan doğrudan etkilenebileceği ve küresel atmosferik dolaşım sistemlerinin dengesinin bozulabileceği uyarısında bulundu.

- "Son 40 yılda dramatik bir küçülme yaşandı"

Buzullardaki kayıpların iklim sisteminin bütünsel zayıflaması anlamına geldiği bilgisini veren İnce, Türkiye'deki buzul kayıplarına ilişkin şunları söyledi:

"Özellikle Ağrı Dağı, Cilo-Sat Dağları, Kaçkar Buzulları ve Erciyes'teki buzullar son 40 yılda dramatik bir küçülme yaşadı. Çeşitli saha çalışmalarının ve uydu analizlerinin gösterdiği üzere bazı bölgelerde buz kütlesi kaybı yüzde 40-60 seviyesine ulaştı. Bu yalnızca buz kütlesinin azalması anlamına gelmiyor, yer altı su döngüsünden, dere akışlarına, dağ yamaç stabilitesinden heyelan riskine kadar pek çok faktörü doğrudan etkiliyor. Ağrı Dağı'ndaki buzullar 1980'lere göre yarıdan fazla küçülmüş durumda. Kaçkar Buzulları'nda yıllık ortalama gerileme hızı 10-20 metre bandında seyrediyor. Bu durum Doğu Karadeniz'deki su rejimini, tarımsal sulamayı, elektrik üretimini yakından etkileyecek ve ekosistemleri gelecekte daha kırılgan hale getirecek."

Arktik'teki ısınmanın küresel ortalamanın 3-4 katı olduğunu ve buradan yayılan atmosferik dalga modellerinin Güney Kafkasya'dan Himalayalar'a kadar tüm dağ kuşaklarında yağış ve sıcaklık rejimini değiştirdiğini aktaran İnce, TerrArctic Projesi kapsamında Sibirya tayga bölgelerinde, tundra-arazi geçiş zonlarında ve permafrost alanlarında yaptıkları ölçümlerin, dağ buzullarının geleceğini anlamaya yardımcı olduğuna değindi.

IPCC senaryolarına göre, gelecekteki ısınmanın dağ buzullarını olumsuz etkileyeceğine dikkati çeken İnce, "1,5 derecelik ısınmada dağ buzullarının yüzde 50'si, 2 derecede yüzde 60 ila 70'i, 3 derecelik ısınmada ise neredeyse tamamı yüzyılın sonuna doğru yok olacak. Bunun anlamı ise Himalayalar'da 1,9 milyar insanın su kaynağının risk altına girmesi, Güney Amerika'daki tarım alanlarında yüzde 12 ila 22 su stresi yaşanması, küresel hidroelektrik üretiminde 2050'ye kadar yüzde 8-12 düşüş görülmesi ve Türkiye'de içme suyu ve tarımsal sulamada 2050'ye kadar yüzde 20-25 mevsimsel akım azalması olarak açıklanabilir. Bu kayıplar geri döndürülemez ancak yavaşlatılabilir." diye konuştu.

Buzullardaki erimenin tarımsal sulamada mevsimsel dalgalanmaları ve tarım alanlarında sulama baskısını artırabileceğinden bahseden İnce, Himalaya sistemindeki bu durumun yüzde 15 oranında tarım alanı daralması riski oluşturduğunun ve gıda fiyatlarında yüzde 8 ila 20'lik bir artışı tetikleyebileceğinin altını çizdi.

İnce, 2030-2050'de buzul kaynaklı su kayıpları nedeniyle en az 30 milyon kişinin yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalacağının öngörüldüğünü bildirdi.

- Üç kritik başlık öne çıkıyor

İnce, buzul kayıplarının önüne geçmek için alınabilecek önlemleri şu şekilde sıraladı:

"Üç ana başlık kritik. İlk olarak yüksek çözünürlüklü izleme sistemleri, Lidar, GNSS, Sentinel ve yüksek irtifa dronlarıyla yıllık buzul değişimlerinin izlenmesi gerekiyor. İkinci olarak hidrolojik erken uyarı modelleriyle ani taşkın, debi değişimi ve göl taşması risklerini izleyen ulusal bazlı modellerin geliştirilmesi şart. Üçüncü olarak karbon emisyonlarının azaltılması gerekiyor. Buzulların uzun vadeli korunması ancak küresel karbondioksit ve siyah karbon emisyonlarının azaltılmasıyla mümkün. Aksi halde bugün konuştuğumuz kayıplar, 2050'den sonra günlük yaşamın bir parçası haline gelecek."

Karasu Sulak Alanı, 5 bin 137 metreyle yurdun en yüksek noktası olan Ağrı Dağı'nın zirvesindeki buzullarla besleniyor.

Küresel ısınmanın etkisiyle buzulların küçülmesi ve suyun gelişi ile akışında yaşanan düzensizlikler nedeniyle 200'ün üzerinde kuş türüne ev sahipliği yapan Karasu'da, önemli miktarda ötrofikasyon (suda aşırı yosun ve bitki oluşumuna yol açan kirlenme durumu) oluştu.

Suyun adeta yüzeyini kaplayan tabaka, su altında da gözle görülür biçimde kirliliğe neden oluyor. Uzmanlara göre bu durum, sulak alanın bataklığa dönüşme tehlikesi altında olduğunu gösteriyor.

- "Müdahale edilmezse orası bir süre sonra bataklık haline gelecek"

Iğdır Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Aysun Altıkat, AA muhabirine, Karasu'da gözlenen ötrofikasyonun nedeninin, su akış rejimindeki değişim olduğunu söyledi.

Ağrı Dağı buzulundan gelen su miktarının azalmasının yosunlaşmaya neden olduğunu ifade eden Altıkat, şöyle konuştu:

"Suyun içerisine güneş ışığının ve oksijenin girişinin engellenmesiyle ötrofikasyonun çok uzun süre müdahale edilmeden devam etmesi durumunda, orası bir süre sonra bataklık haline gelecek. Çünkü bu bir zincir reaksiyon başlatacak. Yani ötrofike olmuş alanda, üstte yerleşen mavi yeşil alglerin, alta oksijeni almaması neticesinde alttaki canlı hayat sona erecek. Çürüyen organizmalar besin salacak. Salınan besin alglerin oluşmasına neden olacak. Bu alttan bir süre sonra o alanın tamamen bataklığa dönüşmesiyle sonuçlanacak bir zincir reaksiyonu başlatacak."

- "Bu alanın özel olarak incelenmesi gerekiyor"

Iğdır'daki sulak alanların önemine değinen Altıkat, şunları kaydetti:

"Karasu'nun da çok özel bir durumu var. Özellikle Iğdır'daki tüm sulak alanların özel durumları var. Burası pek çok kuşa göç yolunda ev sahipliği yapıyor. Pek çok endemik tür bu alanda bulunuyor. Dolayısıyla buradaki doğal alanda meydana gelen bu tür durumların özel olarak mercek altına alınıp incelenmesi gerekiyor. Herhangi bir alan gibi gözlem yapılmamalı. Burası özel, burası çok değerli."

Altıkat, alanın temizlenerek ötrofikasyonun ilerlemesinin durdurulması gerektiğini vurgulayarak, "Burayı temizlemek için önce dip çamurunun, sonra yüzeydeki yosunların peyderpey temizlenmesi gerekiyor ki zincir reaksiyon başlayıp da orayı bataklığa kadar sürüklemesin." değerlendirmesinde bulundu.

Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Patnos Doğa Bilimleri ve Mühendislik Fakültesi, yerleşkesine 100 karaağaç fidanı, 100 huş fidanı, 15 sarı çam fidanı, 2 mavi ladin olmak üzere toplam 217 fidan toprakla buluşturuldu.

Program kapsamında ayrıca Patnos Adliyesindeki hakimlere, savcılara, adliye personeline ve vatandaşlara 1500 sarıçam fidanı dağıtıldı.(AA)